Pułtusk ma własną drogę na Golgotę? Tajemnica jerozolimskiej odległości między bazyliką a Świętym Krzyżem

Czy Pułtusk skrywa niezwykłą tajemnicę związaną z Jerozolimą i ostatnią drogą Jezusa Chrystusa? Według miejscowej tradycji odległość między Bazyliką Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny a kościołem Świętego Krzyża odpowiada historycznej mierze jerozolimskiej, wiązanej z długością Drogi Krzyżowej. Co ciekawe, o tej zależności wspomina sama pułtuska parafia. Czy to przypadek, czy ślad świadomie zaplanowanego przed wiekami szlaku religijnego?

Od pułtuskiej bazyliki aż na Golgotę

Pułtusk należy do najstarszych miast Mazowsza. Jego historia nierozerwalnie związana jest z biskupami płockimi, którzy przez stulecia kształtowali rozwój miasta, jego architekturę i życie religijne. Wśród licznych zabytków szczególne miejsce zajmują dwa kościoły: monumentalna bazylika kolegiacka oraz położony na historycznym wzgórzu kościół Świętego Krzyża.

Według miejscowego przekazu odległość pomiędzy nimi ma odpowiadać dawnej mierze jerozolimskiej, odnoszonej do drogi, którą Jezus Chrystus przebył na miejsce ukrzyżowania. Oznaczałoby to, że wierni w Pułtusku, przemierzając trasę od bazyliki do kościoła Świętego Krzyża, mogli symbolicznie odtwarzać drogę Chrystusa na Golgotę.

Co szczególnie interesujące, nie jest to wyłącznie opowieść przekazywana przez mieszkańców.

Sama parafia wspomina o jerozolimskiej mierze

W ogłoszeniach parafialnych dotyczących pielgrzymki na odpust Podwyższenia Krzyża Świętego, obchodzony 14 września, pojawia się odniesienie do drogi łączącej pułtuską bazylikę z kościołem Świętego Krzyża. Trasę tę określono jako „Drogę Krzyżową długości miary Jerozolimskiej”. To niezwykle interesująca informacja, ponieważ potwierdza, że w lokalnej tradycji religijnej funkcjonuje przekonanie o szczególnym znaczeniu odległości między obiema świątyniami.

Pozostaje jednak pytanie, kiedy narodziła się ta tradycja i czy jej początki sięgają czasów budowy kościoła Świętego Krzyża.

Kościół Świętego Krzyża. Historia sięgająca średniowiecza

Aby zrozumieć znaczenie tego miejsca, trzeba cofnąć się o kilkaset lat. Historia kościoła Świętego Krzyża w Pułtusku sięga prawdopodobnie XIV lub XV wieku. Pierwsza świątynia istniała tu na długo przed powstaniem obecnej budowli. W dokumentach historycznych pojawiają się informacje o funkcjonowaniu kaplicy i związanym z nią kulcie religijnym. W 1500 roku biskup Erazm Ciołek uzyskał dla świątyni odpusty, co świadczy o jej znaczeniu w życiu religijnym ówczesnych mieszkańców. W 1529 roku biskup Andrzej Krzycki przekazał kapitule płockiej wzgórze wraz z kaplicą. W latach 1531–1539 powstał obecny kościół, konsekrowany w 1539 roku.

Warto zwrócić uwagę na samo położenie świątyni. Kościół Świętego Krzyża znajduje się na wzniesieniu, które mogło mieć szczególne znaczenie symboliczne.

W tradycji chrześcijańskiej wzgórze Golgoty było miejscem ukrzyżowania Jezusa. Czy pułtuskie wzniesienie miało nawiązywać właśnie do tego miejsca? Nie można tego wykluczyć, ale potwierdzenie takiej interpretacji wymaga odnalezienia odpowiednich dokumentów historycznych.

Czym była mila jerozolimska?

W przekazach dotyczących podobnych szlaków religijnych pojawia się określenie „mila jerozolimska”.

Trzeba jednak pamiętać, że dawne jednostki długości różniły się w zależności od epoki i regionu. Nie istniała jedna powszechnie stosowana miara, którą bez dodatkowych wyjaśnień można byłoby utożsamić z długością Drogi Krzyżowej.

Współczesna tradycyjna Via Dolorosa w Jerozolimie liczy około 600 metrów. Jej przebieg i długość nie muszą jednak odpowiadać historycznej trasie z czasów Chrystusa. Dlatego w przypadku Pułtuska kluczowe jest ustalenie, co dokładnie oznaczała wspominana w tradycji parafialnej „miara jerozolimska”. Czy chodziło o konkretną odległość? Czy o symboliczne odtworzenie Drogi Krzyżowej? A może o dawny sposób wyznaczania tras pielgrzymkowych?

Odpowiedź może znajdować się w dokumentach przechowywanych w archiwach kościelnych.

Czy Pułtusk miał swoją małą Jerozolimę?

W średniowiecznej i nowożytnej Europie powstawały miejsca naśladujące topografię Jerozolimy. Budowano kalwarie, kaplice i drogi pielgrzymkowe, dzięki którym wierni mogli symbolicznie przeżywać Mękę Pańską bez odbywania dalekiej podróży do Ziemi Świętej. Najbardziej znanym polskim przykładem jest Kalwaria Zebrzydowska, której układ przestrzenny nawiązuje do miejsc związanych z życiem i męką Jezusa. Czy podobna idea mogła przyświecać duchownym w dawnym Pułtusku?

Miasto przez wieki pozostawało ważnym ośrodkiem kościelnym. Działała tu kapituła kolegiacka, a biskupi płoccy posiadali swoją rezydencję. Nie brakowało więc środowiska, w którym mogły powstawać ambitne przedsięwzięcia religijne. Można postawić hipotezę, że bazylika stanowiła symboliczny początek drogi, a kościół Świętego Krzyża jej zakończenie, odpowiadające Golgocie. Na obecnym etapie jest to jednak przypuszczenie, a nie udokumentowany fakt.

Zapomniane dziedzictwo Pułtuska?

Historia pułtuskiej drogi na Golgotę może okazać się jednym z ciekawszych, a jednocześnie mniej znanych wątków religijnego dziedzictwa miasta. Już samo istnienie tradycji łączącej dwie zabytkowe świątynie z jerozolimską Drogą Krzyżową zasługuje na uwagę. Jeżeli badania archiwalne potwierdziłyby, że trasę wyznaczono celowo, Pułtusk mógłby pochwalić się wyjątkowym zabytkiem niematerialnego dziedzictwa religijnego Mazowsza.

Taki szlak mógłby również stać się atrakcją dla pielgrzymów i turystów zainteresowanych historią miasta. Być może przez stulecia mieszkańcy Pułtuska przemierzali symboliczną drogę na Golgotę, nie zdając sobie sprawy, jak niezwykłą tradycję odziedziczyli po swoich przodkach.