Kalendarz rocznic od 5 do 11 stycznia

5 stycznia

----------

1818 - Zmarł Marcello Bacciarelli, włoski malarz od 1766 r. przebywający na dworze króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, któremu zawdzięczamy pejzaże Warszawy.

1818 - Urodził się Ernest Malinowski, inżynier, ekspert budownictwa kolejowego, projektant Transandyjskiej Linii Kolejowej w Peru.

1893 - Urodził się Michał Karaszewicz-Tokarzewski, żołnierz Legionów Polskich, w czasie II wojny światowej Komendant Główny Służby Zwycięstwu Polsce i jeden z twórców Podziemnego Państwa Polskiego.

1895 - Zmarł Władysław Podkowiński, malarz, ilustrator, jeden z prekursorów impresjonizmu w polskiej sztuce, jego najbardziej znanym dziełem jest „Szał uniesień”.

1901 - Urodził się Adam Ciołkosz, publicysta, historyk, poseł na Sejm II RP, jeden z czołowych działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej.

1916 - Urodził się Wilhelm Szewczyk, prozaik, publicysta, redaktor kilku śląskich pism, krytyk literacki, poeta, poseł na Sejm PRL.

1942 - Grupa Inicjatywna polskich komunistów założyła w Warszawie Polską Partię Robotniczą; jej szefem (sekretarzem Komitetu Centralnego) został Marceli Nowotko.

1942 - W Warszawie urodziła się Elżbieta Ficowska (z domu Koppel), pisarka, pedagog, działaczka opozycji demokratycznej w PRL; uratowana z warszawskiego getta jako półroczne dziecko, w latach 2002-2006 przewodnicząca Stowarzyszenia Dzieci Holokaustu.

1946 - W Warszawie uruchomiono komunikację trolejbusową.

1950 - Urodził się Krzysztof Wielicki, himalaista, jako pierwszy dokonał zimowych wejść na Mount Everest (1980), Kanczendzongę (1986) i Lhotse (1988); jako jeden z pierwszych zdobył Koronę Himalajów i Karakorum.

1956 - W Warszawie zainaugurował działalność Klub Krzywego Koła, krytyczny wobec działań władz PRL-u klub dyskusyjny, należeli do niego m.in. Władysław Bartoszewski, Stefan Kisielewski, Leszek Kołakowski, Maria i Stanisław Ossowscy, Karol Modzelewski, Adam Michnik, Jacek Kuroń.

1982 - Stan wojenny: minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki rozwiązał Niezależne Zrzeszenie Studentów (NZS).

2008 - Zmarł Edward Kłosiński, operator filmowy, autor zdjęć do filmów „Barwy ochronne”, Człowiek z marmuru”, „Pestka” i „Vinci”.

2013 – W Warszawie odbyło się oficjalne pożegnanie tramwajów typu 13N, które służyły tam w latach 1959–2012.

2014 - Zmarł prof. Władysław Serczyk, historyk, znawca dziejów Rosji i Ukrainy.

2017 - Zmarł gen. Janusz Brochwicz-Lewiński ps. Gryf, żołnierz AK, podczas Powstania Warszawskiego był dowódcą obrony Pałacyku Michla.

2025 – Zmarła Urszula Trawińska-Moroz, wybitna śpiewaczka operowa, solistka Teatru Wielkiego w Warszawie i dyrektor Operetki Warszawskiej.

 

6 stycznia

----------

1285 – z inicjatywy arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnki rozpoczął się synod w Łęczycy. Nałożył klątwę na księcia Henryka Probusa, z powodu jego sporu ze śląskim duchowieństwem.

1293 - Na zjeździe w Kaliszu książęta Władysław Łokietek, Przemysł II i Kazimierz II Łęczycki zawarli układ o współpracy przy odbiciu zajętego przez Czechów Krakowa.

1429 - Na zamku w Łucku rozpoczął się zjazd monarchów europejskich, w którym udział wzięli m.in. król Polski Władysław Jagiełło, wielki książę litewski Witold, król niemiecki Zygmunt Luksemburski, wielki książę moskiewski Wasyl II, król Danii Eryk VII, wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego Paul Bellitzer von Rusdorf. Przedmiotem obrad zjazdu było zagrożenie ze strony Imperium Osmańskiego.

1573 - Po śmierci króla Zygmunta II Augusta w Warszawie zebrał się sejm konwokacyjny, na którym ustalono zasady wyboru nowego monarchy - wolnej elekcji.

1805 - Urodził się Ludwik Geyer, niemiecki przemysłowiec, współtwórca potęgi Łodzi, przez dwie dekady najbogatszy fabrykant w tym mieście, właściciel pierwszego w Królestwie Polskim zakładu włókienniczego o napędzie parowym. Przeinwestował i zbankrutował.

1813 - W Ławkach koło Gniezna urodził się Hipolit Cegielski, przemysłowiec, założyciel fabryki narzędzi i maszyn rolniczych w Poznaniu; poseł do sejmu pruskiego (1849); wydawca „Gazety Polskiej” i „Dziennika Poznańskiego”, współzałożyciel Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk; od 1865 r. prezes Centralnego Towarzystwa Gospodarczego.

1850 - W Starej Wargawie koło Kutna urodził się Witold Zglenicki, geolog, inżynier; od 1891 r. prowadził badania w Baku, gdzie m.in. jako pierwszy zaprojektował metodę wydobycia ropy naftowej ze złóż podmorskich; większość swojego majątku - pól naftowych w Azerbejdżanie - zapisał nauce polskiej.

1850 - Urodził się Adam Krechowiecki, pisarz, krytyk literacki, redaktor lwowskiego „Przewodnika Naukowego i Literackiego”.

1875 - Zmarł Piotr Wysocki, przywódca spisku w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie, który zapoczątkował wybuch powstania listopadowego; po upadku powstania zesłany przez władze carskie na Syberię, do kraju powrócił po ponad 25 latach.

1879 - Zmarł prof. Józef Mianowski, lekarz, działacz społeczny; w latach 1862-1869 rektor Szkoły Głównej w Warszawie; w 1881 r. powołano Kasę im. Józefa Mianowskiego, wspierającą badania i wydawnictwa naukowe.

1879 - W Kielcach zainaugurował działalność Teatr Ludwika, dziś Teatr im. Stefana Żeromskiego, jedna z najstarszych scen teatralnych w Polsce.

1880 - W Warszawie zmarł Józef Orłowski, architekt, autor m.in. projektu pałacyku Biernackich i szpitala św. Ducha przy ul. Elektoralnej w Warszawie.

1891 - W Ludwinowie urodził się Stanisław Gruszczyński, śpiewak operowy, tenor.

1907 - Urodziła się Stefania Górska, gwiazda międzywojennego teatru (zaczynała w Qui Pro Quo), filmu („Papa się żeni”, Córka generała Pankratowa”) i piosenki („Czy pani Marta jest grzechu warta?”).

1907 - Zmarł Jan Stanisławski, malarz, wykładowca, jeden z głównych twórców polskiego modernizmu.

1911 - Urodził się Kazimierz Rudzki, aktor, zapamiętany m.in. z serialu „Wojna domowa”, a także filmów „Pierwszy dzień wolności”, „Jak rozpętałem II wojnę światową” i „Eroica”.

1913 - Urodził się Edward Gierek, I Sekretarz KC PZPR, przywódca Polski w latach 1970-1980, władzę objął po krwawo stłumionych – przez Gomułkę - protestach na Wybrzeżu, a stracił po strajkach, w wyniku których zrodziła się „Solidarność”.

1914 - W Warszawie oddano do użytku most im. cesarza Mikołaja II, który w niepodległej Polsce nazwano mostem księcia Poniatowskiego.

1919 - Powstańcy wielkopolscy zdobyli szturmem niemieckie lotnisko wojskowe na Ławicy pod Poznaniem, przejmując m.in. samoloty bojowe i szkoleniowe.

1924 - W Warszawie ukazał się pierwszy numer „Wiadomości Literackich”.

1924 - Urodziła się Olga Scherer, krytyczka literacka, teoretyczka i historyczka literatury.

1929 - Urodził się Lucjan Kydryński, dziennikarz i krytyk muzyczny, konferansjer.

1933 - Urodził się Leszek Drogosz, bokser, trzykrotny mistrz Europy, trzykrotny olimpijczyk (brąz na IO 1960 w Rzymie).

1939 – W Monachium spotkali się ministrowie spraw zagranicznych Polski (Józef Beck) i Niemiec (Joachim von Ribbentrop). Była to jedna z ostatnich prób wciągnięcia Polski w orbitę wpływów III Rzeszy .

2000 - Sejm powołał urząd Rzecznika Praw Dziecka.

2005 - Sejm przyjął ustawę o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym.

 

7 stycznia

----------

1520 - W Toruniu król Zygmunt I Stary wydał przywilej dla szlachty, na mocy którego uzyskiwała ona prawo wolnej żeglugi po Wiśle. Przywilej wprowadzał także na terenie królestwa jeden obowiązkowy dzień pańszczyzny w tygodniu.

1601 - W Bitwie pod Kiesią 700-osobowy oddział polsko-litewski pod dowództwem płk. Macieja Dembińskiego i wojewody Jerzego Farnsbacha rozbił trzytysięczny korpus szwedzki.

1792 - Urodził się Henryk Marconi, włoski architekt, według jego projektów w Warszawie zbudowano Hotel Europejski oraz kościoły św. Boromeusza przy ul. Chłodnej i Wszystkich Świętych na Pl. Grzybowskim.

1794 – Podporządkowana Rosji Rada Nieustająca zniosła order Virtuti Militari i zakazała noszenia orderów przyznanych dotychczas.

1795 - Król Stanisław August Poniatowski pod eskortą rosyjską został wywieziony z Warszawy do Grodna.

1849 - W Kazimierówce w Lubelskiem zmarł Łukasz Gołębiowski, bibliotekarz, żołnierz Insurekcji Kościuszkowskiej, pionier polskich badań etnograficznych.

1882 - Zmarł Ignacy Łukasiewicz, pionier przemysłu naftowego w Europie, wynalazca lampy naftowej.

1890 - Urodził się Stefan Dąb-Biernacki, zaczynał jako legionista Piłsudskiego, w kampanii wrześniowej dowódca Armii „Prusy”. Po klęsce przedostał się na Zachód, ale tam razem z innymi piłsudczykami został odsunięty przez Sikorskiego, zdegradowany i osadzony na „Wyspie Węży”. Po II wojnie pozostał na emigracji.

1901 - Urodził się Stanisław Dubois, socjalista. Jako ochotnik w listopadzie 1918 brał udział w rozbrajaniu Niemców w Warszawie. Walczył też w wojnie polsko-bolszewickiej, w III powstaniu śląskim i w kampanii wrześniowej. Do 1930 r. był posłem, razem z innymi przywódcami Centrolewu został przez sanację uwięziony bez wyroku sądowego w twierdzy brzeskiej. W czasie II wojny światowej był więźniem KL Auschwitz. Zaangażował się tam w konspirację założoną przez Witolda Pileckiego i został stracony.

1903 - Urodził się Jędrzej Giertych, członek władz Stronnictwa Narodowego, prawnik, bliski współpracownik Romana Dmowskiego.

1910 - Urodził się Marian Eile, dziennikarz, twórca i wieloletni redaktor naczelny krakowskiego tygodnika „Przekrój”.

1920 - Urodził się Witold Sadowy, aktor teatralny i filmowy, publicysta, pamiętnikarz.

1923 - Urodziła się Danuta Michałowska, aktorka teatralna, pedagog, 1981-84 rektor krakowskiej PWST.

1923 - Urodził się Jerzy Nowosielski, jeden z najoryginalniejszych polskich malarzy, autor aktów, pejzaży i polichromii w wielu cerkwiach, m.in. w Gródku Białostockim, Kętrzynie, Warszawie, Górowie Iławieckim.

1928 – W Warszawie utworzono Centrum Badań Lotniczo-Lekarskich; na bazie którego powstał Wojskowy Instytut Medycyny Lotniczej.

1936 - Urodziła się Anna Ciepielewska, aktorka, wystąpiła m.in. w filmach „Matka Joanna od Aniołów”, „Trzy kobiety”, „Pasażerka”, a także serialach „Dom” i „Blisko, coraz bliżej”.

1938 - Urodził się Roland Topor, pochodzący z rodziny polskich Żydów francuski malarz, rysownik, scenarzysta, powieściopisarz, dramaturg i aktor.

1938 - Urodziła się Marta Wyka, historyczka literatury, krytyczka literacka.

1946 - Zmarł Stanisław Kutrzeba, historyk prawa, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego.

1946 - Zmarł Adam Didur, śpiewak operowy, jeden z największych basów przełomu XIX i XX wieku, w 1945 r. twórca Opery Śląskiej w Bytomiu (której został patronem).

1946 - Urodziła się Agnieszka Duczmal, dyrygentka; założycielka i dyrektorka Orkiestry Kameralnej Polskiego Radia Amadeus.

1949 - Podczas śledztwa w budynku Ministerstwa Publicznego w Warszawie w niejasnych okolicznościach zginął Jan Rodowicz „Anoda”, żołnierz Szarych Szeregów, oficer AK, bohater akcji pod Arsenałem, w czasie Powstania Warszawskiego walczył w batalionie „Zośka”.

1950 - Urodził się Krzysztof Janczar, aktor, znany z roli Pawła w serialu „Wojna domowa”; nagrodzony na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku za kreację w filmie „Nie zaznasz spokoju”.

1957 - Urodziła się Magdalena Środa, filozofka, etyczka, feministka, publicystka.

1993 - Sejm przyjął ustawę „O planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży”.

2004 - Zmarł Jerzy Skarżyński, malarz, scenograf teatralny i filmowy, ilustrator.

2007 - Po oskarżeniach o współpracę ze Służbą Bezpieczeństwa w czasach PRL arcybiskup Stanisław Wielgus złożył rezygnację ze stanowiska metropolity warszawskiego.

2011 - Zmarł Krzysztof Kolberger, wybitny aktor, grał m.in. w „Kontrakcie” Krzysztofa Zanussiego, „Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny” Janusza Majewskiego, „Kuchni polskiej” Jacka Bromskiego czy „Panu Tadeuszu” Andrzeja Wajdy.

2015 - Zmarł Tadeusz Konwicki, pisarz i reżyser, autor m.in. powieści „Władza”, „Wniebowstąpienie”, „Mała Apokalipsa”, „Rojsty”, filmów: „Ostatni dzień lata”, „Salto”, „Dolina Issy” oraz scenariuszy do „Faraona” Jerzego Kawalerowicza, „Jowity” Janusza Morgensterna i „Kroniki wypadków miłosnych” Andrzeja Wajdy.

 

8 stycznia

----------

1560 - Zmarł Jan Łaski, działacz reformacyjny, kalwiński teolog, humanista.

1693 - Zmarł Jan Andrzej Morsztyn, poeta epoki baroku; podskarbi wielki koronny (1668-1683) i przywódca stronnictwa profrancuskiego; w opozycji wobec Jana III Sobieskiego; oskarżony o zdradę stanu, emigrował do Francji.

1884 - Urodził się Kornel Makuszyński, pisarz, autor popularnych książek dla dzieci i młodzieży: „120 przygód Koziołka Matołka”, „O dwóch takich, co ukradli księżyc”, „Szatan z siódmej klasy”, „Awantura o Basię” i „Szaleństwa panny Ewy”.

1889 - Urodził się Julian Leszczyński, ps. Leński, działacz komunistyczny, sekretarz generalny Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Polski (1929-1937); zgładzony podobnie jak większość jej przywódców przez Stalina.

1894 - Urodził się Rajmund Kolbe, znany pod swym franciszkańskim imieniem Maksymilian Maria, założyciel klasztorów w Niepokalanowie i Nagasaki, zamordowany w 1941 r. w niemieckim obozie KL Auschwitz; w 1982 r. kanonizowany przez papieża Jana Pawła II.

1914 - Urodził się Henryk Chmielewski, bokser, złoty medalista mistrzostw Europy w Mediolanie (1937); olimpijczyk z Berlina.

1915 - W Lozannie utworzono Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, którego prezesem został Henryk Sienkiewicz.

1918 - Prezydent Stanów Zjednoczonych Thomas Woodrow Wilson w orędziu do Kongresu przedstawił program pokojowy, znany jako 14 punktów Wilsona; Trzynasty z nich dotyczył kwestii powstania niepodległej Polski.

1923 - Urodził się Emanuel Rostworowski, historyk dziejów nowożytnych, autor m.in. podręcznika akademickiego „Historia powszechna - wiek XVIII”.

1924 - Inflacja w Polsce osiągnęła apogeum, kurs dolara: 10 mld 250 mln marek polskich.

1926 - Urodził się Bronisław Pawlik, jeden z najpopularniejszych polskich aktorów, Rzecki w serialu „Lalka”, grał też w takich filmach jak „Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz”, „Miś”, a także serialach „Alternatywy 4”, „Kariera Nikodema Dyzmy”, „Zmiennicy”, „Stawka większa niż życie” oraz „Chłopi”.

1927 - Urodziła się Małgorzata Lorentowicz, aktorka teatralna i filmowa, Radczyni w „Weselu” Andrzeja Wajdy (1972).

1928 - Urodził się Jan Szancenbach, malarz, pedagog, przedstawiciel koloryzmu.

1936 - Urodziła się Alicja Bobrowska, aktorka, pierwsza powojenna Miss Polonia.

1947 – Na emigracji w Londynie zmarł gen. Tadeusz Kutrzeba, w kampanii wrześniowej stał na czele wojsk polskich w bitwie nad Bzurą.

1947 - W warszawskim kinie „Palladium” odbyła się premiera filmu „Zakazane piosenki” w reżyserii Leonarda Buczkowskiego.

1949 - W Moskwie utworzono Radę Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG), stowarzyszenie krajów znajdujących się w orbicie Związku Radzieckiego.

1951 – Pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Stanów Zjednoczonych aresztowany został biskup Czesław Kaczmarek.

1962 - Instytut Literacki w Paryżu rozpoczął wydawanie „Zeszytów Historycznych”.

1967 – Na dworcu kolejowym we Wrocławiu zginął Zbigniew Cybulski, wybitny aktor, zasłynął rolami w filmach „Popiół i diament” Andrzeja Wajdy, „Salto” Tadeusza Konwickiego, „Do widzenia, do jutra” i „Jowita” Janusza Morgensterna, „Rękopis znaleziony w Saragossie” i „Jak być kochaną” Wojciecha Jerzego Hasa.

1977 - Zmarł Adam Wysocki, śpiewak, członek przedwojennego Chóru Dana, więzień Pawiaka oraz niemieckich obozów Auschwitz i Sachsenhausen, śpiewak Operetki Warszawskiej.

1987 - Zmarł Bohdan Lachert, architekt, autor m.in. projektów kamienic pracowników Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na warszawskim Żoliborzu, osiedla Muranów Południowy, gmachu PKO w Warszawie.

 

9 stycznia

----------

1433 - Król Władysław Jagiełło nadał szlachcie przywilej krakowski, który ustanawiał zasadę prawną „neminem captivabimus nisi iure victum” (nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego).

1797 - We Włoszech powstały Legiony Polskie; umowę z Republiką Lombardii o powołaniu pierwszej po III rozbiorze polskiej formacji wojskowej podpisał gen. Jan Henryk Dąbrowski. 20 stycznia gen. Dąbrowski wydał odezwę zachęcającą do wstępowania do Legionów.

1831 - Urodził się Agaton Giller, dziennikarz, pisarz, w okresie powstania styczniowego członek Komitetu Centralnego Narodowego i Rządu Narodowego.

1850 - Zmarł Jan Kanty Andrusikiewicz, jeden z przywódców antyaustriackiego powstania chochołowskiego w 1846 roku.

1869 - Urodził się Władysław Heinrich, psycholog, historyk filozofii, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, twórca pierwszej w Polsce Pracowni Psychologii Doświadczalnej.

1876 - Urodził się Adolf Nowaczyński, pisarz, publicysta, działacz polityczny i społeczny; w okresie międzywojennym związany z obozem narodowo-demokratycznym.

1878 - Urodził się Janusz Chmielowski, matematyk, inżynier, taternik, działacz turystyczny; jako pierwszy dokonał zimowego wejścia na Gerlach.

1907 - Urodził się Feliks Konarski, pseudonim Ref-Ren, pisarz, kierownik artystyczny i literacki teatrów rewiowych; w czasie wojny więzień sowieckich łagrów, następnie w armii gen. Władysława Andersa; autor słów pieśni „Czerwone maki na Monte Cassino”.

1919 - Urodził się Stanisław Leopold, w czasie II wojny światowej harcerz, dowódca I kompanii batalionu „Parasol”, poległ w Powstaniu Warszawskim.

1919 – Samoloty zdobyte przez powstańców wielkopolskich dokonały nalotu bombowego na niemieckie lotnisko we Frankfurcie nad Odrą.

1920 - Urodził się Mieczysław Pawlikowski, aktor, Zagłoba w filmie Jerzego Hoffmana „Pan Wołodyjowski”; a w czasie II wojny światowej pilot w Dywizjonach 300 i 301 Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii.

1925 - Urodził się Jerzy Wittlin, pisarz, satyryk, autor popularnej w latach 70. i 80. XX wieku serii „Vademecum”.

1926 - Urodził się Józef Nalberczak, aktor, znany z ról m.in. w „Popiołach” Andrzeja Wajdy, „Co mi zrobisz jak mnie złapiesz” Stanisława Barei.

1928 - Odbył się I Zjazd Ligi Ochrony Przyrody.

1941 - Urodził się Jerzy Derfel, pianista, kompozytor, autor muzyki teatralnej i filmowej.

1945 - Urodziła się Małgorzata Musierowicz, autorka i ilustratorka książek dla dzieci i młodzieży, m.in. „Kwiatu kalafiora” i „Kłamczuchy”.

1970 – Na emigracji w Londynie zmarł Mieczysław Grydzewski, publicysta, krytyk literacki, współzałożyciel i członek redakcji miesięcznika „Skamander”, twórca i redaktor tygodnika „Wiadomości Literackie” (1924-1939).

1972 - Premiera serialu „Podróż za jeden uśmiech” w reżyserii Stanisława Jędryki.

1973 - Premiera filmu Andrzeja Wajdy „Wesele”.

1981 - Zmarł Kazimierz Serocki, kompozytor, pianista, pedagog.

1982 - Pierwsze w stanie wojennym spotkanie gen. Wojciecha Jaruzelskiego z prymasem Polski Józefem Glempem.

1991 - W Krakowie zdemontowany został pomnik marszałka Iwana Koniewa.

1992 - Pismo „Nature” poinformowało o odkryciu, że poza Układem Słonecznym istnieją planety; odkrywcą był polski naukowiec, prof. Aleksander Wolszczan.

1995 - Premiera filmu „Spis cudzołożnic” w reżyserii Jerzego Stuhra.

1997 - W Jerozolimie odbyło się prawykonanie monumentalnego dzieła symfonicznego Krzysztofa Pendereckiego pt. „Siedem bram Jerozolimy”, skomponowanego z okazji 3000-lecia założenia tego miasta.

1997 - Zmarł Edward Osóbka-Morawski, socjalista, od 1944 r. przewodniczący PKWN, a następnie premier (do 1947 r.).

2015 - Zmarł Józef Oleksy, polityk związany z SLD, marszałek Sejmu w latach 1993-1995 i 2004-2005 oraz premier w latach 1995-96. Z tego ostatniego stanowiska ustąpił po zarzutach (nie potwierdziły się) o współpracę agenturalną z rosyjskim wywiadem.

2017 - Zmarł prof. Zygmunt Bauman, socjolog i filozof. W młodości żołnierz armii Berlinga i oficer polityczny Korpusu Bezpieczeństwa Publicznego. Z czasem coraz bardziej krytyczny wobec PRL-u. Po marcu 1968 wyrzucony z Uniwersytetu Warszawskiego i zmuszony do emigracji.

2024 – Zmarł ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski, duchowny katolicki (obrządku łacińskiego oraz ormiańskiego), społecznik. W PRL-u był zaangażowany w działalność opozycji demokratycznej, a w III RP domagał się ujawnienia nazwisk księży współpracujących niegdyś z SB i oczyszczenia Kościoła z duchownych, którzy dopuścili się przestępstw pedofilskich.

 

10 stycznia

-----------

1569 – Na zamku w Lublinie rozpoczęły się obrady sejmu koronnego poprzedzające zawarcie unii polsko-litewskiej.

1765 - Król Stanisław August powołał Komisję Menniczą, której zadaniem było wzniesienie mennicy królewskiej i opracowanie projektu nowego systemu monetarnego.

1833 – Urodził się August Robert Wolff, warszawski księgarz i współzałożyciel jednego z najważniejszych polskich wydawnictw „Gebethner i Wolff”. Podczas powstania styczniowego wraz ze wspólnikiem został uwięziony w warszawskiej Cytadeli za przechowywanie i kolportaż zakazanych publikacji.

1892 - Urodził się Melchior Wańkowicz, mistrz reportażu, autor m.in. książek „Na tropach Smętka”, „Monte Cassino”, „Hubalczycy” i „Ziele na kraterze”.

1902 - Urodził się Leon Rzewuski, poeta i kompozytor, autor muzyki m.in. do „Walczyka Warszawy” oraz „Tramwajem do Nowej Huty”.

1919 - Zmarł Antoni Wiwulski, rzeźbiarz, architekt; twórca m.in. Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie i pomnika Trzech Krzyży w Wilnie.

1921 – Urodziła się Halina Skibniewska, architektka i urbanistka, projektantka warszawskiego osiedla Sady Żoliborskie. Podczas II wojny światowej należała do Armii Krajowej, w latach 1965-1985 zasiadała w Sejmie (jako bezpartyjna), była pierwszą kobietą, która została wicemarszałkiem Sejmu.

1925 - Urodził się Florian Siwicki, najbliższy współpracownik Wojciecha Jaruzelskiego w czasie stanu wojennego, minister obrony narodowej i członek Biura Politycznego KC PZPR).

1940 - Urodził się Maciej Rayzacher, aktor; w okresie PRL działacz Komitetu Obrony Robotników i KSS KOR; internowany w stanie wojennym.

1940 – W lesie pod Toruniem Niemcy dokonali egzekucji co najmniej kilkuset przedstawicieli polskiej inteligencji z terenu Pomorza.

1940 - Urodził się Jan Pieszczachowicz, krytyk literacki, publicysta, animator życia krakowskiego literackiego w latach PRL.

1942 - W okupowanej Warszawie zespoły Organizacji Małego Sabotażu „Wawer” zamazały ok. 250 tablic z niemieckimi nazwami ulic i rozrzuciły 40 tys. ulotek z tekstem noworocznego przemówienia prezydenta RP Władysława Raczkiewicza.

1946 - W Londynie otwarto pierwsze Zgromadzenie Ogólne ONZ - wzięły w nim udział delegacje 51 państw.

1951 - Urodził się Wiktor Zborowski, aktor, znany m.in. z roli Moryca Habera w „C.K. Dezerterach” oraz Longinusa Podbipięty w „Ogniem i mieczem”.

1953 – Na emigracji w Londynie zmarł Władysław Studnicki, publicysta, w czasie II wojny światowej zwolennik porozumienia z Niemcami.

1957 - Rozkazem ministra obrony narodowej utworzona została Wojskowa Służba Wewnętrzna (WSW), w miejsce zlikwidowanego Głównego Zarządu Informacji.

1987 - Premiera filmu „Przypadek” w reżyserii Krzysztofa Kieślowskiego.

1987 - W Warszawie zorganizowany został konspiracyjny II Zjazd Niezależnego Zrzeszenia Studentów (NZS).

1990 – katastrofa w kopalni „Halemba” w Rudzie Śląskiej. Na skutek wybuchu metanu zginęło 19 górników.

1993 - W Londynie zmarł Adam Aston, aktor, wokalista; wykonawca piosenek „Warszawo, moja Warszawo”, „Ach, jak przyjemnie”, „Dlaczego właśnie dziś” i „Jak trudno zapomnieć”.

1993 - Premiera filmu „Niebieski” w reżyserii Krzysztofa Kieślowskiego, pierwsza części tryptyku „Trzy kolory”.

2003 - Sejm powołał komisję śledczą w sprawie „afery Rywina”; jej przewodniczącym został Tomasz Nałęcz z Unii Pracy.

2009 - Zmarła gen. Elżbieta Zawacka, kurierka i emisariuszka KG ZWZ-AK, jedyna kobieta wśród cichociemnych; po wojnie więziona przez władze komunistyczne.

2014 - Zmarł Zbigniew Messner, ekonomista, polityk; profesor Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Katowicach, od 1975 do 1982 r. jej rektor; premier w latach 1985-1988.

2017 - W Warszawie zmarł Ryszard Parulski, szermierz i działacz sportowy, mistrz świata we florecie w 1961 r.

2024 – Zmarł Janusz Majewski, reżyser takich filmów jak „Zaklęte rewiry” (z Markiem Kondratem i Romanem Wilhelmim), „Lekcja martwego języka” (z Olgierdem Łukaszewiczem) i „C.K. Dezerterzy” oraz serialu „Królowa Bona”.

2025 – Zmarł Longin Pastusiak, politolog – amerykanista, autor takich książek jak „Prezydenci Stanów Zjednoczonych” i „Roosevelt a sprawa polska 1939-1945”. W III RP czołowy polityk SLD. W latach 1991-2001 poseł, zaś od 2001 do 2005 r. senator (i marszałek Senatu).

 

11 stycznia

-----------

1386 - W Wołkowysku poselstwo polskiej szlachty zawarło porozumienie z księciem litewskim Jagiełłą, na mocy którego Jagiełło miał poślubić Jadwigę Andegaweńską i objąć tron polski.

1397 – Papież Bonifacy IX wydał bullę o utworzeniu wydziału teologicznego przy Akademii Krakowskiej.

1911 - Urodził się Jerzy Zarzycki, reżyser i scenarzysta, autor filmów „Żołnierz królowej Madagaskaru”, „Miasto nieujarzmione”, „Uczta Baltazara”, „Kochankowie z Marony”, uczestnik Powstania Warszawskiego.

1915 - W Lozannie zmarł Zygmunt Miłkowski, ps. Teodor Tomasz Jeż, pisarz, publicysta, działacz społeczny i niepodległościowy; współzałożyciel i prezes Ligi Polskiej.

1919 - Gen. Józef Dowbor-Muśnicki objął dowództwo nad Powstaniem Wielkopolskim.

1924 - Sejm uchwalił ustawę o naprawie Skarbu Państwa i reformie walutowej.

1929 - Urodziła się Wanda Wiłkomirska, skrzypaczka, laureatka Konkursu Henryka Wieniawskiego w 1952 r.

1933 - Zmarł prof. Oswald Balzer, prawnik, historyk prawa.

1935 - W Nowym Jorku zmarła Marcelina Sembrich-Kochańska, śpiewaczka operowa, gwiazda nowojorskiej Metropolitan Opera.

1936 - Urodził się Marian Kociniak, aktor filmowy i teatralny, od 1959 do 2009 r. związany z Teatrem Ateneum; niezapomniany Franek Dolas w komedii „Jak rozpętałem drugą wojnę światową” i Murgrabia z serialu „Janosik”.

1937 - Urodził się Henryk Boukołowski, aktor, reżyser, współzałożyciel Teatru Adekwatnego w Warszawie.

1940 - W niemieckim obozie koncentracyjnym Sachsenhausen zmarł z wycieńczenia prof. Michał Siedlecki, zoolog, pisarz; rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, a potem wykładowca na Uniwersytecie Jagiellońskim; aresztowany przez gestapo w ramach Sonderaktion Krakau.

1946 - Urodził się Ryszard Poznakowski, wokalista, gitarzysta, kompozytor, członek zespołów „Czerwono-Czarni”, „Trubadurzy”.

1949 - Urodził się Bogdan Borusewicz, czołowy przedstawiciel opozycji w czasach PRL: członek KOR, współzałożyciel Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża; główny organizator strajku w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 r.; członek prezydium Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” Gdańsk; po wprowadzeniu stanu wojennego jeden z przywódców podziemnej Solidarności. W III RP poseł i senator.

1949 - Zlikwidowane zostało Ministerstwo Ziem Odzyskanych (na jego czele stał Władysław Gomułka).

1957 - Zarząd Główny Związku Młodzieży Polskiej (ZMP) podjął uchwałę o rozwiązaniu związku.

1958 - W Teatrze Dramatycznym w Warszawie oficjalnie zainaugurował działalność kabaret „Koń”, założony przez Jerzego Dobrowolskiego.

1962 - Premiera filmu Stanisława Barei „Dotknięcie nocy”.

1963 - Premiera filmu „Jak być kochaną” w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa.

1967 - Zmarł Arnold Szyfman, reżyser, założyciel i dyrektor Teatru Polskiego w Warszawie.

1978 - Grupa intelektualistów związanych z opozycją założyła w Warszawie Towarzystwo Kursów Naukowych, które zajęło się organizowaniem niezależnych wykładów i dyskusji, poszerzając inicjatywę tzw. Uniwersytetu Latającego.

1982 - Rada Atlantycka potępiła wprowadzenie stanu wojennego w Polsce i zaleciła państwom NATO wprowadzenie sankcji wobec PRL.

1983 - Zmarł prof. Adam Kersten, historyk, badacz dziejów XVII-wiecznej Rzeczypospolitej.

1986 – Jerzy Kukuczka i Krzysztof Wielicki dokonali pierwszego zimowego wejścia na ośmiotysięcznik Kanczendzonga.

2001 - Zmarł Jarema Junosza-Stępowski, aktor, piosenkarz.

2001 - Zmarł Ignacy Machowski, aktor, zagrał m.in. w filmach „Popiół i diament”, „Eroica”, „Pociąg”.

2005 - Zmarł Jerzy Pawłowski, szablista, wielokrotny medalista igrzysk olimpijskich i mistrzostw świata; w 1976 r. skazany za szpiegostwo na rzecz USA na 25 lat więzienia, ale po dziesięciu latach ułaskawiony.

2008 - Zmarł Henryk Alber, gitarzysta jazzowy, kompozytor, autor muzyki do piosenki „Zaproście mnie do stołu”.

2012 - Zmarła prof. Hanna Świda-Ziemba, socjolog, wykładowca akademicki, działaczka opozycyjna w czasach PRL.

2015 - Zmarła Danuta Michałowska, aktorka krakowskich teatrów Rapsodycznego i Starego, w latach 1981-84 rektor krakowskiej PWST.

2023 – W Katowicach zmarł Jan Ludwiczak – do grudnia 1981 r. szef „Solidarności” w kopalni Wujek. Jego zatrzymanie w pierwszych godzinach stanu wojennego było impulsem do strajku w tym zakładzie. (PAP)

jkrz/ dki/