Francuski wzór i tajemniczy zmarły. Ruszył remont unikatowego nagrobka w Pułtusku

Na cmentarzu Świętego Krzyża w Pułtusku rozpoczęła się renowacja jednego z najstarszych i najbardziej zagadkowych nagrobków. Pomnik Piotra Alkantarego Sumińskiego może być najwcześniejszą w Polsce realizacją projektu zaczerpniętego z francuskiego wzornika z 1839 roku.

O rozpoczęciu prac poinformowało Pułtuskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Renowację prowadzi firma Grzegorza Świerczyńskiego, specjalizująca się w konserwacji zabytkowych nagrobków.

Kim był Piotr Alkantary Sumiński?

To pytanie pozostaje bez jednoznacznej odpowiedzi. Z inskrypcji nagrobnej wynika, że Piotr Alkantary Sumiński zmarł 28 lutego 1840 roku w wieku 79 lat, a więc urodził się około 1760–1761 roku. Badaczka architektury cmentarnej dr Marta Wiraszka (o której piszemy poniżej)  zaznacza, że nie udało się dotychczas odnaleźć udokumentowanych informacji o życiu pochowanego w Pułtusku Sumińskiego. Wyjaśnienie tożsamości właściciela pułtuskiego nagrobka wymagałoby dalszych badań archiwalnych i metrykalnych.

Projekt nagrobka przywędrował z Paryża

Nagrobek Sumińskiego jest niemal wiernym powtórzeniem pomnika francuskiego poety i dramaturga Gabriela-Marie-Jeana-Baptiste’a Legouvé, żyjącego w latach 1764–1812. Legouvé był członkiem Akademii Francuskiej, autorem tragedii, elegii i poematów, w tym utworu poświęconego pochówkom.

Paryski nagrobek został przedstawiony w wydanym w 1839 roku wzorniku Josepha Marty’ego. Publikacja zawierała 86 plansz prezentujących najciekawsze pomniki z cmentarzy Père-Lachaise, Montmartre i Montparnasse. Rysunki były wymierzone i opatrzone skalą, dzięki czemu kamieniarze mogli wykorzystywać je jako gotowe projekty. Oryginalną publikację można zobaczyć w serwisie Wikisource.

Jeżeli pułtuski nagrobek powstał już w latach 1840–1841, byłby prawdopodobnie najstarszym na ziemiach polskich pomnikiem wykonanym według wzornika Marty’ego. Nie zachowały się jednak dokumenty pozwalające dokładnie ustalić moment jego ustawienia. Taką możliwość opisuje opracowanie naukowe dr Marty Wiraszki.

Co oznaczają symbole umieszczone na nagrobku?

Projekt łączy inspiracje starożytnym Egiptem oraz sztuką grecką i rzymską. Wykorzystuje także motywy wanitatywne. Słowo „vanitas” oznacza „marność”. W sztuce są to symbole przypominające, że życie jest krótkie, czas nieustannie płynie, a bogactwo, sława i ziemskie osiągnięcia ostatecznie przemijają. To plastyczne przedstawienie znanej maksymy „memento mori” – pamiętaj o śmierci.

Na tego typu pomniku pojawiają się m.in.:

• uskrzydlona klepsydra – symbol szybko upływającego czasu,
• pochodnie skierowane płomieniem ku ziemi – oznaczające gasnące życie,
• gasnący kaganek oliwny – znak końca ziemskiej wędrówki,
• amfory przypominające antyczne urny grobowe,
• wieniec laurowy – symbol sławy, zasług i pamięci trwającej po śmierci.

Pułtuska stela niemal dokładnie naśladuje paryski pierwowzór. Brakuje jej jedynie czarnej granitowej płyty, która w oryginalnym projekcie wypełniała pole z inskrypcją.

Jedyny taki nagrobek poza Powązkami

Pomniki oparte na tym samym francuskim projekcie znajdują się na warszawskich Powązkach. Nagrobek Sumińskiego jest jednak jedyną znaną realizacją tego wzoru w Polsce zachowaną poza stołeczną nekropolią. Francuski pierwowzór nie przetrwał – został zniszczony w 1888 roku podczas budowy wiaduktu przecinającego cmentarz Montmartre.

Renowacja w Pułtusku za ponad 78 tysięcy złotych

Koszt konserwacji pułtuskiego zabytku przekracza 78 tys. zł. Ponad 50 tys. zł stanowi dofinansowanie przyznane przez Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Dzięki pracom jeden z najcenniejszych obiektów cmentarza Świętego Krzyża ma odzyskać dawny wygląd. Renowacja pozwoli zachować nie tylko nagrobek sprzed blisko dwóch stuleci, ale również wyjątkowy ślad europejskich inspiracji obecnych w XIX-wiecznym Pułtusku.