Data 1876 na fasadzie myli. Stary szpital w Pułtusku jest znacznie starszy

Data 1876 widoczna na głównym budynku dawnego szpitala przy ul. 3 Maja 1 w Pułtusku w pewnym sensie wprowadza w błąd — nie wskazuje początku placówki ani budowy pierwszego szpitala w tym miejscu. Upamiętnia przede wszystkim odbudowę głównego gmachu po wielkim pożarze miasta z 21 lipca 1875 roku, podczas gdy pułtuska tradycja szpitalna sięga co najmniej XVI wieku.

To ważna część dziedzictwa Pułtuska i zabytek związany z opieką nad wieloma pokoleniami mieszkańców miasta oraz powiatu pułtuskiego. Dalszy los obiektu zależy dziś od prywatnego właściciela i uzgodnień konserwatorskich, jednak nie przedstawiono publicznie wiążącego harmonogramu jego kompleksowej rewitalizacji.

Rok na fasadzie nie jest metryką szpitala

Napis „1876” może sugerować, że właśnie wtedy zbudowano pułtuski szpital od podstaw. Źródła historyczne pokazują jednak, że data odnosi się do odbudowy głównego gmachu po pożarze z 21 lipca 1875 roku, a nie do narodzin lecznictwa w tym miejscu. W 2026 roku mija 150 lat od tej odbudowy, ale historia szpitalnej parceli jest starsza o kilka stuleci.

Początki giną w średniowieczu

Źródła nie są zgodne co do jednej daty początku szpitala. Opracowanie PTTK o zabytkach Pułtuska, oparte m.in. na „Katalogu Zabytków Sztuki”, wskazuje fundację z 1536 roku i powiększenie obiektu pod koniec XVI wieku. Z kolei korespondencja z Pułtuska opublikowana 22 maja 1876 roku w „Kurjerze Codziennym” wiązała wcześniejszy gmach z rokiem 1593 i biskupem Wojciechem Baranowskim, dlatego najbezpieczniej traktować te daty jako ślady kolejnych fundacji, rozbudów lub reorganizacji, a nie wzajemnie wykluczające się informacje.

Szarytki stworzyły tu placówkę na pokolenia

Za datę utworzenia placówki leczniczej prowadzonej przez Siostry Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo, nazywane szarytkami, przyjmuje się 15 sierpnia 1727 roku. Fundację łączy się z biskupem płockim Andrzejem Stanisławem Kostką Załuskim, a szpital działał później pod nazwami Szpital Publiczny, Szpital Serca Jezusowego i Szpital św. Wincentego. Kompleks przebudowano w latach 1785–1786, a więc około 90 lat przed datą umieszczoną na fasadzie.

Wielki pożar Pułtuska zmienił wszystko

21 lipca 1875 roku Pułtusk dotknął wielki pożar, który zniszczył znaczną część zabudowy miasta i nie ominął szpitala. Już w następnym roku odbudowano główny gmach według projektu przypisywanego Feliksowi Nowickiemu, absolwentowi Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, a w kolejnych latach odtwarzano pozostałe części zespołu. Dawna kaplica została zaadaptowana na sale dla pacjentów, nową kaplicę urządzono w centralnym ryzalicie, a charakterystyczna baszta w narożniku pozostała materialnym śladem dawnych murów miejskich Pułtuska.

Więcej o skutkach tej katastrofy można przeczytać w materiale WPU24.pl o wielkim pożarze Pułtuska z 1875 roku. Portal publikował również historyczny opis Pułtuska z informacją o szpitalu założonym w 1727 roku. Oba materiały pokazują, że dzieje lecznicy należy czytać jako część historii całego miasta, a nie wyłącznie jednego budynku.

Zabytek z basztą pod ochroną

Narodowy Instytut Dziedzictwa opisuje obiekt przy ul. 3 Maja 1 jako ceglany budynek użyteczności publicznej o XVIII-wiecznej metryce, objęty rejestrem oraz ewidencją zabytków. Dokument Powiatu Pułtuskiego z 2013 roku wskazuje, że nieruchomość oznaczona jako działka nr 117/3 ma 0,5972 ha, czyli 5972 m², a budynek szpitala wraz z basztą figuruje w rejestrze pod numerem A-107. Ochrona konserwatorska nie zamyka drogi do nowej funkcji obiektu, ale remont, przebudowa i adaptacja muszą być uzgadniane z Mazowieckim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków.

Sprzedaż w 2014 roku i niezrealizowane plany

Z dokumentów Biuletynu Informacji Publicznej Powiatu Pułtuskiego wynika, że już w 2013 roku przygotowywano wycenę nieruchomości przeznaczonej do sprzedaży w przetargu, po uzyskaniu zgody Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. W 2014 roku obiekt kupiła spółka Agraplast z siedzibą w Warszawie, prowadząca zakład produkcyjno-handlowy w Pułtusku.

Jak przypominał WPU24.pl w artykule o zapowiadanym nowym życiu starego szpitala, właściciel deklarował generalny remont oraz przeznaczenie obiektu na funkcje mieszkaniowe i lokale użyteczności publicznej. W karcie zabytku z 2015 roku ogólny stan budynku określano jeszcze jako dobry, ale odnotowano ślady dzikich rozbiórek oraz zniszczone posadzki i podłogi. Zapowiadana adaptacja nie została dotąd zrealizowana, a publicznie dostępnego, wiążącego terminu rozpoczęcia kompleksowych prac nadal brak.

Mimo wcześniejszych koncepcji samorządu, zapowiedzi generalnego remontu oraz planów nadania budynkom nowych funkcji, efektów kompleksowej rewitalizacji nadal nie widać. Obiekt, który przez stulecia służył mieszkańcom Pułtuska i powiatu pułtuskiego, popada dziś w zapomnienie i swoiste „samozniszczenie”, a każdy kolejny sezon bez kompleksowego remontu może podnosić koszt jego przyszłego uratowania.