Zamknij
WAŻNE

Dodaj komentarz

Upamiętnienie „Zawołanych po imieniu” w Obrytem

Insytut Pileckiego
14:40, 19.11.2026 Aktualizacja: 14:48, 19.11.2026
Skomentuj Upamiętnienie „Zawołanych po imieniu” w Obrytem Dom Biernackich

„Do kogo należy ta Żydówka?”. Zginęli za pomoc Żydówkom. Upamiętnienie „Zawołanych po imieniu” w Obrytem w powiecie pułtuskim

W poniedziałek 23 listopada w Obrytem (kod pocztowy 07-215) w powiecie pułtuskim Instytut Pileckiego wraz z władzami powiatu pułtuskiego i Gminy Obryte upamiętni Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego zamordowanych przez Niemców za pomoc okazaną dwóm nieznanym z nazwiska Żydówkom w 1943 roku. Uroczystości rozpoczną się mszą św. o godz. 12.00 w kościele pw. Świętej Trójcy w Obrytem. Tablica upamiętniająca Zamordowanych odsłonięta zostanie o godz. 13.00 na placu przed Gminną Biblioteką Publiczną.

Uroczystości upamiętnienia „Zawołanych po imieniu” w Obrytem

Poniedziałek, 23 listopada 2026 roku, Obryte (kod poczt. 07-215, gmina Obryte, powiat pułtuski) wstęp wolny

  • godz. 12.00 - Msza Święta w kościele pw. Świętej Trójcy
  • godz. 13.00 - odsłonięcie tablicy upamiętniającej Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego oraz nieznanych z nazwiska żydowskiej kobiety i dziewczynki którym pomagali na placu przed Gminną Biblioteką Publiczną

Współorganizatorami uroczystości są: Powiat Pułtuski oraz Gmina Obryte.

„Do kogo należy ta Żydówka?”

Podczas niemieckiej okupacji północne Mazowsze zostało włączone do III Rzeszy w granicach tzw. rejencji ciechanowskiej (Regierungsbezirk Zichenau). Zamieszkująca je ludność polska i żydowska od początku okupacji została poddana brutalnym represjom. Żydzi zostali zamknięci w gettach, a w 1942 roku większość z nich wywieziono do obozów zagłady. Tylko nieliczni usiłowali się ukrywać.

Latem 1943 roku na terenie gminy Obryte, w wyniku donosu, Niemcy rozpoczęli poszukiwania ukrywanych Żydów. Donosiciel oskarżył Stanisławę i Antoniego Biernackich, małżeństwo z piątką dzieci, którzy mieszkali w Rozdziałach, o udzielenie schronienia Żydom.

Niemcy nakazali wskazanie domu Biernackich sołtysowi sąsiedniej wsi Gostkowo, Józefowi Dziewulskiemu, który okazał się bratem Stanisławy Biernackiej. Pragnąc ratować siostrę, okłamał Niemców, podając inny adres, a jednocześnie wysłał do Biernackich jednego ze swoich synów z ostrzeżeniem. Gdy Niemcy ostatecznie dotarli na miejsce, nie odkryli żadnego dorosłego Żyda, a przebywająca w gospodarstwie, nienależąca do rodziny dziewczynka nie wzbudziła podejrzeń.

Po kolejnym donosie, 9 września 1943 roku, Niemcy ponownie podjęli poszukiwania Żydów. Tym razem skierowali się do gospodarstwa Marcjanny i Zygmunta Malickich, położonego między Sokołowem a Plewicą, ok. 2 km od domu Biernackich. Ukrywająca się u nich żydowska kobieta próbowała uciec w kierunku Narwi, ale została zastrzelona. Niemcy zastrzelili także żydowską dziewczynkę, która pasła tam krowę. Ciała zamordowanych żandarmi przewieźli do Obrytego i prawdopodobnie pochowali tam w nieoznaczonym miejscu.

„W pobliżu tych zabudowań […]  Halina pasła bydło, a dokładnie jedną krowę należącą do Malickiego. […] żandarm Wrona zbliżył się na odległość około 50 metrów do małej Haliny i zawołał ją do siebie. Halina podeszła do niego, a kiedy znajdowała się w odległości około 20 metrów od Wrony, Wrona wycelował w nią z karabinu i oddał strzał. Halina chwyciła się za nogę i zaczęła głośno krzyczeć. Wtedy żandarm Wrona zwrócił się do mnie i zapytał: „Do kogo należy ta Żydówka?”. Odpowiedziałem mu, że nie wiem. Wrona zareagował na moje słowa w ten sposób, że dwukrotnie uderzył mnie kijem w plecy i powiedział: „Idź, wynoś się do diabła”. Natychmiast odwróciłem się i szybko oddaliłem w kierunku swojego domu. Kiedy biegłem do domu, usłyszałem echo dwóch strzałów z karabinu, ale nie obejrzałem się, ponieważ bałem się, że Wrona mnie zastrzeli. Dlatego nie widziałem, do kogo Wrona oddał wówczas te dwa strzały. Wiem jednak, że ostatecznie Halina, ta mała dziewczynka, została zastrzelona. Wiem o tym dlatego, że mieszkający we wsi Sokołowo Włościańskie Bolesław Zglejszewski pracował wówczas na polu i na polecenie żandarma Wrony załadował na swój wóz zarówno zwłoki małej Haliny, jak i zwłoki jej matki. Marianna [Marcjanna Malicka] w tym czasie zdążyła uciec. W domu pozostał jej obłożnie chory mąż.”

Relacja Władysława Bąka z protokołu przesłuchania świadka w dokumentacji Centrali Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu, RFN, sygn. B 162/40345, 1972 r.

Represje i śmierć za okazaną pomoc

Odnalezienie i zamordowanie Żydówek rozpoczęło falę represji wobec mieszkańców zaangażowanych w ich ratowanie. Już następnego dnia, 10 września, aresztowany został sołtys Józef Dziewulski. Po śledztwie w Pułtusku wywieziono go do obozu koncentracyjnego Mauthausen, gdzie zmarł 23 kwietnia 1945 roku. Przed końcem wojny zmarła także jego żona, Marianna. Osierocili czworo dzieci: Stefana, Stanisława, Henrykę i Mieczysława.

Antoni Biernacki skutecznie ukrywał się do 14 listopada, kiedy został aresztowany. Trafił do obozu koncentracyjnego Gross-Rosen, gdzie zmarł 16 marca 1944 roku. W 2005 r. Antoni Biernacki został uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Jego żona, Stanisława, wraz z dziećmi została ukarana wywiezieniem na roboty przymusowe do Niemiec, przeżyła wojnę.

Gospodarstwo Malickich wkrótce po wydarzeniach z 9 września 1943 r. zostało rozebrane i ograbione. Zygmunt Malicki ze względu na stan zdrowia z rozkazu Niemców został przewieziony do gospodarstwa sołtysa Plewicy, gdzie zmarł w styczniu 1944 r. Marcjanna Malicka starała się ukrywać, jednak została zatrzymana przez Niemców 5 maja 1944 r. i przewieziona do więzienia sądowego w Pułtusku. Za ukrywanie Żydówek ją również skazano na obóz koncentracyjny, przebywała w Ravensbrück oraz w jednym z podobozów KL Buchenwald. Przeżyła. Powróciła do Polski, zmarła w latach 80. XX wieku.

Historia ta, jak wiele z czasów wojny i okupacji, jest skomplikowana i nie wszystkie fakty da się dokładnie ustalić. Jednak zebrane świadectwa i dokumenty z okresu okupacji niemieckiej jednoznacznie potwierdzają, że zarówno Stanisława i Antoni Biernaccy, jak i Marcjanna i Zygmunt Maliccy udzielali schronienia Żydom i że zostali za to przez Niemców okrutnie ukarani. W pełni udokumentowana jest śmierć Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego w niemieckich obozach koncentracyjnych i to, że trafili tam za pomoc Żydom. Jak nazywały się zamordowane Żydówki? Kim dla siebie były? Czy w obu gospodarstwach ukrywano tę samą dziewczynkę? Czy po sierpniowej rewizji u Biernackich przeniesiono ją w bezpieczniejsze miejsce – do domu Malickich? Na taki związek wskazuje podobny wiek dziecka opisywanego w obu relacjach, a przede wszystkim sekwencja niemieckich represji: Józefa Dziewulskiego aresztowano 10 września 1943 r., czyli dokładnie dzień po obławie i morderstwie w gospodarstwie Malickich, co sugeruje, że okupanci powiązali oba te miejsca w jednym śledztwie. Ze względu na luki w dokumentach być może nigdy już się tego nie dowiemy.

Kara śmierci za pomoc Żydom – „prawo” okupanta

Kwestię kary śmierci i innych represji, grożących na okupowanych ziemiach polskich za okazanie jakiejkolwiek pomocy Żydom opuszczającym getta, wyjaśnia dr Joanna Nikel, adiunkt w Zakładzie badań nad nazizmem i okupacją niemiecką w czasie II wojny światowej w Instytucie Pileckiego:

„Żywot Polaka ukrywającego Żyda nie należy do łatwych. W kraju panuje szalony terror […]. Najlepszą część społeczeństwa, najszlachetniejsze i najofiarniejsze jednostki wywożą masowo do obozów koncentracyjnych lub do więzień. W kraju kwitnie szpiclostwo i denuncjatorstwo, co zawdzięczamy w dużej mierze masie prawdziwych i fałszywych Volksdeutschów […]. Żyd w mieszkaniu inteligenta, robotnika czy człowieka z ludu to dynamit, który może w każdej chwili wybuchnąć i rozsadzić całe mieszkanie […]”  E. Ringelblum, Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Pisma z bunkra, oprac. i wstęp T. Epsztein, Warszawa 2020

Kara śmierci za udzielanie pomocy Żydom nie była stosowana wyłącznie na okupowanych ziemiach polskich. Podobne rozporządzenie wydano m.in. 22 grudnia 1941 r. w okupowanej Serbii (Nedicia). Jednak to w Generalnym Gubernatorstwie wykształcił się szczególnie rozbudowany system regulacji przewidujących najwyższy wymiar kary za pomoc ludności żydowskiej. Akty te wydawano na różnych szczeblach niemieckiej administracji okupacyjnej, zarówno cywilnej, jak i policyjnej. W żadnym z okupowanych krajów Niemcy nie stosowali tak daleko idących represji i tak okrutnego terroru za pomoc okazywaną ludności żydowskiej, jak na ziemiach okupowanej Polski. Na Zachodzie Sytuacja Żydów zależała od stopnia niemieckiej kontroli w okupowanym kraju. Najsilniejsza była ona w Holandii oraz Belgii, gdzie administracja centralna, pozbawiona ministrów, była całkowicie podporządkowana dyktatom komisarza Rzeszy. We Francji powstało państwo satelickie, utrzymujące stosunki dyplomatyczne z innymi krajami, dysponujące własnymi siłami zbrojnymi w nieokupowanej części oraz posiadłościach zamorskich. Holendrzy, Duńczycy mogli sobie pozwolić na demonstracje publiczne przeciwko polityce stosowanej wobec Żydów bez ryzyka narażenia się na groźne represje. Warto wyjaśnić, że Holendrzy tylko raz, w lutym 1941 r., podczas deportacji do Mauthausen, okazali wsparcie żydowskim sąsiadom, organizując otwarty strajk generalny. Ponieważ okazał się on nieskuteczny, nie podejmowano kolejnych aktów oporu. Trudno jest sobie wyobrazić taki strajk w obronie Żydów w okupowanej Warszawie - nie ma wątpliwości, że manifestacja tego typu skończyłaby się dla jej uczestników tragicznie.

Należy również pamiętać, że polityka antyżydowska na terytorium okupowanej przez Niemców Polski była konstruktem przedstawicieli niemieckich władz okupacyjnych. To niemieckie organy państwowe organizowały i wprowadziły w życie wiele rozporządzeń dyskryminujących i upokarzających Żydów, a wreszcie zaplanowały i przeprowadziły proces Zagłady.

::addons{"type":"fotoreport-slider","item":"2368"}

Czas okupacji niemieckiej oraz wprowadzony przez okupanta system represji i powszechnego terroru doprowadziły do negacji wszelkich norm społecznych, które dla dzisiejszego czytelnika wydają się oczywiste. Nowe, skomplikowane realia codzienności ujawniły całą złożoność problematyki ludzkich zachowań. W polskiej pamięci o Zagładzie dominowała optymistyczna i nie całkiem uczciwa narracja, tworząca prosty schemat moralny - miłosierdzie pomagających Polaków versus wdzięczność ratowanych Żydów. Ostatnie lata obfitują natomiast w publikacje ukazujące mroczne, ale i prawdziwe aspekty relacji polsko-żydowskich, w których Polacy okradają, denuncjują i brutalnie mordują swoich żydowskich sąsiadów. Bez uwzględnienia ewenementu, którym była skala niemieckiego prawodawstwa penalizującego pomoc Żydom w okupowanej Polsce oraz przy pominięciu komparatystycznego ujęcia tego aspektu w okupowanej Europie Zachodniej niemożliwa jest rzeczowa i uczciwa dyskusja o polsko-żydowskich stosunkach w czasie Holokaustu. Trafnie podsumował to niemiecki historyk Dieter Bingen, charakteryzując politykę niemieckich okupantów na ziemiach Polski po 1939 r.:

„Nie da się ich wyrwać z kontekstu niemieckiego terroru, który w myśl zasady divide et impera niemal diabolicznie wykorzystywał konflikty wspólnego życia w różnorodności kulturowej Rzeczypospolitej do swoich rasowo-politycznych celów. Tylko w takich warunkach istniejące napięcia mogłyby eskalować i stać się częścią rozłamu cywilizacyjnego. Głosy w dyskursie niemieckim, które próbują relatywizować własną winę historyczną poprzez odwoływanie się do zachowań etnicznych Polaków i Polek, celowo pomijają ten kontekst.” D. Bingen, S. Lengemann, Einleitung, w: Deutsche Besatzungspolitik in Polen 1939–1945:eine Leerstelle deutscher Erinnerung? red. D. Bingen, S. Lengemann, Bonn 2019

Program Instytutu Pileckiego „Zawołani po Imieniu”

Uroczystość w Obrytem jest 43. upamiętnieniem w ramach programu „Zawołani po imieniu”, realizowanego od 2019 roku przez Instytut Pileckiego. Po uhonorowaniu Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego, lista „Zawołanych” liczyć będzie już 109 osób. Ten kluczowy dla misji Instytutu program jest poświęcony obywatelom II Rzeczypospolitej zamordowanym za pomoc osobom narodowości żydowskiej podczas II wojny światowej. Łączy badania historyczne, działania edukacyjne oraz upamiętnienia w przestrzeni publicznej. Kulminacyjnym momentem jest odsłonięcie umieszczonej na kamieniu tablicy pamiątkowej przywołującej imiona i nazwiska zarówno Ratujących, jak i Ratowanych – o ile ich tożsamość udało się ustalić – przywracając ich historiom należne miejsce w pamięci zbiorowej. Dzięki działaniom edukacyjnym i popularyzacyjnym (m.in. w szkołach, domach kultury, bibliotekach) historie „Zawołanych”, często przez długie lata zapomniane, przywracane są świadomości lokalnych wspólnot.

Więcej informacji o „Zawołanych po imieniu” na stronie Instytutu Pileckiego

(Insytut Pileckiego)
Dalszy ciąg materiału pod wideo ↓

Co sądzisz na ten temat?

podoba mi się 0
nie podoba mi się 0
śmieszne 0
szokujące 0
przykre 0
wkurzające 0
Nie przegap żadnego newsa, zaobserwuj nas na
GOOGLE NEWS
facebookFacebook
twitter
wykopWykop
komentarzeKomentarze

komentarze (0)

Brak komentarza, Twój może być pierwszy.

Dodaj komentarz


Dodaj komentarz

🙂🤣😐🙄😮🙁😥😭
😠😡🤠👍👎❤️🔥💩 Zamknij

Użytkowniku, pamiętaj, że w Internecie nie jesteś anonimowy. Ponosisz odpowiedzialność za treści zamieszczane na portalu wpu24.pl. Dodanie opinii jest równoznaczne z akceptacją Regulaminu portalu. Jeśli zauważyłeś, że któraś opinia łamie prawo lub dobry obyczaj - powiadom nas [email protected] lub użyj przycisku Zgłoś komentarz

0%