20 stycznia, minęła dokładnie 200. rocznica śmierci Stanisława Staszica (1755–1826), jednej z najwybitniejszych postaci polskiego Oświecenia. W całym kraju, w tym szczególnie w miejscach związanych z jego biografią, trwają obchody upamiętniające tego wybitnego męża stanu. Decyzją Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, rok 2026 został oficjalnie ogłoszony Rokiem Stanisława Staszica.

Pułtuski epizod wielkiego uczonego

Choć Stanisław Staszic kojarzony jest głównie z Warszawą i działalnością państwową, Pułtusk zajmuje w jego życiorysie miejsce szczególne. To właśnie tutaj w 1782 roku Staszic otrzymał kanonię w kapitule kolegiackiej. Stanowisko to nie tylko związało go z miastem nad Narwią, ale przede wszystkim zapewniło mu niezależność finansową, która pozwoliła na rozwinięcie skrzydeł jako naukowca i pisarza.

W Pułtusku Staszic współpracował m.in. z opatami pułtuskimi, w tym z Benedyktem Tyklem, współtworząc klimat intelektualny sprzyjający późniejszym reformom kraju. To tutaj, w cieniu pułtuskiej kolegiaty, dojrzewały idee, które później odmieniły polską naukę i gospodarkę.

Gigant nauki i ojciec polskiej geologii

Staszic był postacią o niezwykle szerokich horyzontach – księdzem katolickim, filozofem, publicystą, a także pionierem nauk przyrodniczych. Do jego fundamentalnych osiągnięć należą:

1. W myśli politycznej: Manifest „Przestrogi dla Polski” (1790), w którym postulował gruntowne reformy ustrojowe.
2. W nauce: Przełomowe dzieło „O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski” (1815), które położyło fundamenty pod nowoczesną polską geologię i geografię.
3. W edukacji: Współautorstwo (wraz ze Stanisławem Kostką Potockim) projektu utworzenia Uniwersytetu Warszawskiego w 1816 roku.

Państwowe archiwa odkrywają tajemnice

Z okazji Roku Staszica, historycy i archiwiści przypominają o cennych dokumentach dotyczących jego działalności. Unikalne materiały, rzucające światło na prywatne i publiczne życie reformatora, znajdują się w zasobach Archiwum Państwowego w Warszawie. Szczególną wartość mają dokumenty z:

1. Zbioru Korotyńskich (zespół nr 201),
2. Zbioru Władysława Tarczyńskiego w Łowiczu (zespół nr 4091).

Pamięć o Staszicu w Pułtusku pozostaje żywa nie tylko w murach Bazyliki Kolegiackiej, ale przede wszystkim w etosie pracy organicznej, której był najżarliwszym orędownikiem.