Szokujące wysiedlenia: 306 polskich domów dla pułtuskich Niemców znad Narwi

Niemal równo 85 lat temu, jesienią 1940 roku z okolic Pułtuska przesiedlono tzw. Niemców znad Narwi. Konspiracyjne pismo „Walka” opisało, jak koloniści niemieccy przejmowali przymusowo polskie gospodarstwa w rejonie Działdowa, Niborka (Nidzicy) i Ostródy. To fragment zapomnianej historii naszego powiatu, w który wpisano dramat setek lokalnych rodzin.

Kim byli „Niemcy znad Narwi”?

Pod nazwą „Niemcy znad Narwi” kryła się niewielka, ale ważna politycznie grupa niemieckich osadników żyjących od pokoleń w dolinie Narwi, także w okolicach dzisiejszego Pułtuska. Ich przodkowie przybywali na te ziemie jeszcze w czasach zaborów, gdy władze zachęcały chłopów i rzemieślników z Niemiec do zakładania kolonii na Mazowszu i Podlasiu. Z czasem stworzyli zwarte społeczności, zazwyczaj ewangelickie, z własnymi szkołami, cmentarzami i językiem niemieckim używanym w domach. W okresie międzywojennym byli traktowani jako jedna z mniejszości narodowych II Rzeczypospolitej. Dla III Rzeszy stali się jednak „rezerwuarem” ludności do planowanej kolonizacji polskich ziem.

Wojna i plan „Heim ins Reich”

Po wybuchu II wojny światowej los Niemców znad Narwi radykalnie się zmienił. III Rzesza uruchomiła wielką akcję przesiedleńczą „Heim ins Reich”, której oficjalnym celem był „powrót” Volksdeutschów do granic niemieckich, a w praktyce – germanizacja i przejęcie ziem odebranych Polakom. Niemieckie władze zaczęły spisywać rodziny, oceniać ich „pochodzenie” i przydatność, a następnie kierować je do nowych miejsc osiedlenia na terenach wcielonych do Rzeszy. W tym samym czasie administracja okupacyjna przygotowywała listy polskich gospodarstw przeznaczonych do przejęcia. Dla tysięcy polskich rolników oznaczało to utratę domów, maszyn, zwierząt i dorobku kilku pokoleń.

Listopad 1940: 306 polskich osadników traci ziemię

22 listopada 1940 roku konspiracyjne pismo Stronnictwa Narodowego „Walka” odnotowało dramat, który dotknął również mieszkańców naszych okolic.

„Przesiedleni z okolic Pułtuska koloniści niemieccy, zwani przez władze niemieckie ‘Niemcami znad Narwi’, osiedleni zostali na koloniach odebranych osadnikom polskim w rejonie pomiędzy Działdowem, Niborkiem i Ostrudą” – informowała „Walka”.

Według tego podziemnego źródła, na ten cel wywłaszczono bez odszkodowania 306 polskich osadników. Oznaczało to nie tylko przymusową przeprowadzkę, ale często brutalne wyrzucenie z domu w ciągu kilku godzin, z możliwością zabrania jedynie najpotrzebniejszych rzeczy. 

Jak wyglądało przesiedlenie w praktyce?

Dla przeciętnej rodziny niemieckiego kolonisty znad Narwi decyzja władz oznaczała początek długiej, niepewnej wędrówki. Najpierw kazano im stawić się w wyznaczonym miejscu zbiórki z ograniczonym bagażem, a następnie ładowano do pociągów kierowanych w stronę Działdowa, Nidzicy czy Ostródy. Po dotarciu na miejsce przydzielano im konkretne polskie gospodarstwa – często jeszcze gorące od obecności poprzednich właścicieli. Polscy chłopi byli z kolei wyrzucani z własnych domów, nie otrzymując żadnego odszkodowania ani realnej pomocy. W ten sposób w krótkim czasie całe wsie zmieniały narodowość „na papierze”, a za statystykami kryły się osobiste dramaty zarówno Polaków, jak i przesiedlonych Niemców.

Zapomniana historia znad Narwi i z okolic Pułtuska

Historia Niemców znad Narwi pokazuje, jak projektowana w gabinetach polityka „porządkowania” mapy etnicznej zamieniała się w krzywdę konkretnych ludzi. Dla niemieckich mieszkańców powiatu pułtuskiego rok 1940 oznaczał falę przesiedleń, o których milczano przez dziesięciolecia. Dziś, gdy wracamy do relacji takich jak notatka z „Walki”, coraz lepiej widzimy, jak bardzo los Pułtuska i okolic wpisywał się w wielką historię II wojny światowej. To opowieść, o której warto pamiętać, bo jej skutki sięgały daleko poza rok 1940.